BEYNİMİZİN ESNEKLİK KABİLİYETİ: NÖROPLASTİSİTE

1.824 Views

Nöroplastisite, beynimizin var olan nöron bağlarını yeniden yapılandırmasını, yeni nöron bağları oluşturmasını, hatta bazı durumlarda yeni nöronlar yaratarak güçlenmesini ifade eden bir terim. Yaşamımızın, her gün yeni bir sürü uyarana maruz kaldığımız, birçok bilgi edindiğimiz ve yeni bir yetenek edinmeye çalışarak geçirdiğimiz bitmek bilmeyen bir öğrenme süreci olduğunu düşünürsek, beynimizin bu yeteneği en büyük yardımcılarımızdan biri diyebiliriz. Nöroplastisite kelimesindeki ‘nöro’ eki sinir hücresini temsil ederken, ‘plastisite’ ise tıpkı bir plastik misali beynimizin esneme potansiyelinin temsili. Var olan bilişsel yeteneklerimizin gelişmesi, yeni şeyler öğrenebilmemiz, travmatik beyin yaralanmaları veya inmeler sonrasında iyileşebilmemiz gibi birçok yeteneğimizi beynimizin kendisini değiştirmesine ve olaylara uyum sağlamasına, yani plastisiteye, borçluyuz.

Hayatımızın ilk birkaç yılı beynimizin en hızlı geliştiği dönemlerden biridir. Yeni doğmuş bir bebekte serebral korteksteki her nöronun tahmini 2.500 sinapsı vardır. Sinapslar, nöronların diğer nöronlara veya sinir hücresi olmayan diğer hücrelere mesaj iletilmesini sağlayan yapılara denir. Üç yaşına gelindiğinde bu sayı nöron başına 15.000 sinapsa yükselir. Fakat bu artış, ne yazık ki belirli bir yaştan sonra giderek azalır ve yetişkinliğe ulaştığımızda bu sayının yarısı kadar sinapsa sahip oluruz.

Sinapslardaki bu azalmanın nedeni, bazı nöronlar arasındaki bağlantıların güçlenip bazılarının yok olmasına sebep olan sinaptik budama adı verilen bir süreçle açıklanır. Sıkça kullanılan nöronlar arasındaki bağlantı güçlenirken, nadiren veya hiç kullanmadığımız nöronlar arasındaki bağlantılar giderek zayıflar ve sonunda ölür. Yeni bağlantılar ise gelişip zayıf olanları budar ve beynimiz bu şekilde değişen çevreye uyum sağlar.

Nöroplastisite sadece yeni şeyler öğrenirken değil, daha önce de bahsettiğimiz gibi beyin hasar aldığında da devreye girer. Beyinde hasar oluşması durumunda, örneğin inme geçirildiğinde, beynin belirli işlevlerle ilişkili bölgeleri zarar görebilir. Beynin diğer sağlıklı bölümleri ise bu zarar gören bölgenin işlevini kendisine geçirir ve böylece o bölgeye ait yetenekler yeniden yapılandırılmış olarak farklı bir yerde hayat bulur. Nitekim bu, her hasarın onarılabileceği anlamına gelmez.

Beynin belirli bölgeleri, belirli eylemler için çoğunlukla özelleşmiştir. Örneğin; hareket, dil, konuşma ve biliş gibi olaylarda kritik rol oynayan bölgeler bulunur ve bu kilit bölgelere verilen hasar, bu alanlarda yetersizliklere neden olabilir. Her ne kadar bir miktar iyileşme mümkün olarak belirtilse de bazı kritik bölgelerin görevleri diğerleri tarafından üstlenilemez, telafi edilemez. Yine de beynin kendini yeniden yapılandırabilen ve hasarlarla bir noktaya kadar başa çıkabilen bir yapıya sahip olması, yani plastisitesi, bize birçok noktada avantaj sağlıyor.

Uzmanlara göre nasıl egzersizler sayesinde vücudumuzu daha esnek bir yapıya getirebiliyorsak aynısı beynimiz için de yapabiliriz, yani nöroplastisitemizi artırabilmenin birkaç yolu var. Bu yollardan biri, yeni şeyler öğrenerek bilgilerimizi zenginleştirmek. Müzik aleti çalmayı öğrenmek, yeni bir dil öğrenmek, yeni yerler keşfetmek, okumak veya yaratıcılığımızı kullanarak bir şeyler ortaya çıkarmak, beynimizin esnekliğini artırmak için etkili egzersizler olacaktır.

Bir diğer yol ise kaliteli bir uyku düzenine sahip olmak. Uyku hem fiziksel hem de zihinsel sağlığımız üzerinde epey önemli bir etkiye sahip. Araştırmalar, uykunun beyindeki dendritik büyümede önemli bir rol oynadığını gösteriyor. Dendritler, bir nörondan diğerine bilgi aktarmaya yardımcı olan nöronların uçlarındaki dallanmalardır; yani bu bağlantıların güçlenmesi beyin esnekliğini teşvik edici bir etken.

Son olarak, spor yapmak da bize fiziksel güç kazandırmanın yanı sıra beynimizi güçlendiren etmenlerden. Bazı araştırmalar egzersizin beynin, başta hafıza olmak üzere, birçok önemli işlevinde etkili olan hipokampus gibi kritik bir bölgesinde gerçekleşecek nöron kayıplarını önlemeye yardımcı olabileceğini öne sürüyor. Hatta 2018’de Frontiers in Neuroscience dergisinde yayınlanan bir başka araştırmaya göre spor yapmak hipokampal bölgedeki sinirsel hücreleri geliştiriyor.

Beynimizin yeni ortamlara ve şartlara uyum sağlayıp kendisini yeniden yapılandırabildiği gerçeği, bize bu zamana kadar başlayıp pes ettiğimiz nice yeni hobileri tekrar düşündürebilir. Her yaşla birlikte öğrenme sürecimiz biraz daha yavaşlıyor olsa da yeterli sabrı gösterdiğimiz sürece nöronlar arasındaki bağlantıları sağlamlaştırarak yeni yetenekler geliştirebiliriz. Yaşam boyu devam eden bu esneklik, çok yönlü ve uyum sağlayabilen canlılar olmamıza olanak sağlayan işlevsel bir özelliğimiz.

KAYNAKÇA

Cherry, K. (2021, February 03). How Experience Changes Brain Plasticity. Retrieved May 08, 2021, from https://www.verywellmind.com/what-is-brain-plasticity-279488

One thought on “BEYNİMİZİN ESNEKLİK KABİLİYETİ: NÖROPLASTİSİTE

Yakup Baslan için bir cevap yazın Cevabı iptal et

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.

Next Post

İLK VİRÜSÜN KEŞFİ VE KORONAVİRÜS

1.824 Views         Koronavirüs hayatımıza girdikten sonra dünya çapında bunun nedenleri araştırılır oldu. Farkettik ki aslında işin başlangıcını bilmeden bunu öğrenmemiz […]

Bizi Takip et

%d blogcu bunu beğendi: